Oorsprong van de naam Rozenkruis

Antoon Bos

De naam: Rozenkruis

 
In de Fama Fraternitatis (1614), de Confessio Fraternitatis (1615) en de alchemistische roman Chymische Hochzeit Christiani Rosenkreuz anno 1459 (1616) komt de naam Christiaan Rozenkruis voor. De Lutherse predikant Johann Valentin Andreae (1586 – 1654) claimt in zijn autobiografie het auteurschap van deze boeken.

Daarbij is de naam Rozenkreuz, (Christiaan) - naar de mening van verschillende letterkundigen - een naam die bedacht is door Johannes Valentinus Andrea.1

In zijn autobiografie schrijft Johannes Valentinus Andrea dat hij de Fama Fraternitatis als

“... ene proeve had beschouwd, waardoor hij de alchemisten en dwepers wilde verbeteren ...”,

en dat 

“ ... hij zich daar Ridder van het Rozenkruis had genoemd ...”,
omdat in zijn familiewapen een kruis en vier rozen voorkomen.

         

  Portret van Johan  Het wapen van de   St. Andrieskruis met      
    Valentin                 familie Andrea        vier rozen. "Rozenkruis"

 Het is echter de vraag of dat de juiste verklaring is. Kruis en roos zijn symbolen die zowel in de alchemistische symboliek als in de christelijke symboliek voorkomen. En die symboliek bestond al voordat Johann Valentin Andreae was geboren.

Daarbij was Johann Valentin, waarschijnlijk lid van de ‘Tübbinger Kreis’.

De Tübbunger Kreis (‘Kring van Tübingen’)

Die ‘Tübinger Kreis’ werd tegen 1608 gevormd en omvatte een dertigtal mensen die gefascineerd waren door de alchemie, de kabbala, de astrologie en de christelijke mystiek.
Mensen zoals Johann Arndt, Johann Valentin Andreæ, Tobias Hess, waren er waarschijnlijk lid van. Deze ‘Tubinger kreis’ ontwikkelde het plan voor een nieuwe hervorming, een nieuwe Reformatie die de Reformatie van Luther en Calvijn zou aanvullen.
Johann Arndt (1555 - 1621) die door Johann Valentin Andreæ als zijn spirituele vader werd beschouwd, zou de raadsman van deze ‘Tübinger Kreis’ kunnen zijn geweest.
Arndt was predikant, theoloog, arts, alchemist en mysticus en Arndt heeft geprobeerd de erfenis van Paracelsus in de middeleeuwse theologie te integreren.
In zijn boeken ontwikkelt hij de gedachte van een innerlijke alchemie, een spirituele wedergeboorte. Tobias Hess (1558 - 1614), lid van de ‘Tübinger Kreis’, was lid van de universiteit van Tübingen, Paracelsistisch medicus, kabbalist, filosoof, en een bewonderaar van Simon Studion, Julius Sperber2 en Joachim da Fiore3.

Deze Christoph Studion schreef een boek dat, Naometria, ("tempelmeting") heette en gepubliceerd werd in 1604. Het is een boek vol profetieën, 2000 bladzijden dik.
De voorspellingen in dat boek zijn gebaseerd op numerologie en hielden o.a.de ondergang van het pausdom in.

In 1605 wordt Tobias Hess ervan beschuldigd de 'naometrie' te praktiseren en werd hij tevens vervolgd omdat hij het chiliasme, het 1000-jarig rijk, bevorderde in publicaties waarin hij zich ten gunste van een wereldhervorming uitspreekt.
Hij werd er ook van beschuldigd de bezielende kracht achter een geheim genootschap te zijn geweest, waarschijnlijk de ‘Orde van het Rozekruis’ waarvan het eerste Manifest in die tijd als handgeschreven tekst in omloop was.

In die manifesten, die - handgeschreven - tussen 1605 en 1619 verschijnen, worden Christendom, hermetisme en wetenschap als in een alchemistische bruiloft bijeen gebracht4
De drie geschriften geven geen duidelijke rozenkruisersfilosofie weer.
De Fama Fraternitatis met name lijkt een historisch verzinsel te zijn. Voor zover daarin sprake is van een aanduiding van een filosofie dan is dat in de vorm van een blijk van waardering voor het werk van de beroemde, maar tevens controversiële arts-theoloog Paracelsus. Een arts die zich bezighield met alchemie en astrologie.

Rozenkruisers: alchemie en theosofie

Alchemie was een oude tak van de natuurfilosofie waarin geleerden op ‘speculatieve’ wijze materie onderzochten. Het is de voorloper van de moderne scheikunde en farmacie, die de alchemie geleidelijk vervingen. De 19e eeuw betekende het einde van de praktische alchemie.
Een belangrijk doel van alchemie was het vervaardigen van de ‘Steen der Wijzen’ of het ‘Levenselixer’. Daarmee zou men dan onedele metalen in edele metalen - zoals goud - kunnen veranderen. Het levenselixer zou ziektes kunnen genezen en een langer leven tot stand kunnen brengen. Om dat doel te bereiken, baseerden veel Arabische en Europese alchemisten zich direct of indirect op de natuurfilosofie van Aristoteles (Physica, Meteorologica). Daarin werd verondersteld dat elk van de vier elementen – vuur, lucht, water en aarde - in een ander element kon worden omgezet door het met een andere kwaliteit - heet, koud, vochtig of droog - te combineren.7

Kort gezegd is het doel van de alchemie het perfectioneren van metalen en/of mensen.
De theosofie (Grieks: "Theos" (θεος) goddelijk, "sophia", wijsheid -> goddelijke wijsheid) - bestaande uit religieuze filosofie en metafysica - stelt dat alle religies pogingen van een goddelijke macht zijn om de mensheid tot grotere perfectie te brengen. Daarom stelt de theosofie dat elke religie een deel van de waarheid in zich heeft.

Volmaaktheid en wederopstanding

De overeenkomst tussen alchemie en theosofie zit dus in het begrip perfectie. Volmaaktheid. Het volmaakte metaal is goud. Een volmaakte gezondheid betekent eeuwig leven. Met die alchemistische producten zou je dus een volmaakt mens kunnen worden. Een volmaakt mens zoals die in de bijbel voorkomt als ‘God-mens’:

-  Adam, voordat hij in een man en een vrouw werd gesplitst en

-  Jezus Christus.

Oorsprong van de naam ‘rozenkruis’

Alhoewel Johann Valentin Andreae beschrijft dat het ‘rozenkruis’ onderdeel uitmaakte van zijn familiewapen en dat hij zo op die naam is gekomen is dat slechts één verklaring voor de naam rozenkruis. Twee andere, mogelijke, verklaringen zijn gebaseerd op enerzijds de alchemistische symboliek en anderzijds de christelijke symboliek. Juist datgene waarmee de Túbbinger Kreis zich mee bezig hield. Hierna zal een uiteenzetting gegeven worden die deze veronderstelling schragen.

 Natuurfilosofie van Empedocles:

het Griekse, gelijkarmige, kruis van de vier elementen (vuur, water, aarde, lucht)

                                                                                                  

vier elementen volgens                                                                                                       Hetzelfde kruis warbij de liefde 
Empedocles                                                                                                                        aangegeven wordt door een rode roos

 

                                                                                                     

Illustratie: Meester van de Magdalena-legende

(werkzaam in Brussel en Mechelen ca. 1475- 1530),

diptiek, achterzijde rechterluik (Amsterdam privé-verzameling)

 

 

 Rozenkruis’. St. Andrieskruis in een vierkant 
 met centraal de zon, daarin een roosfiguur en
 een Christusfiguur in het centrum.
 (Detail van een alchemistische afbeelding uit “Geheime 
 Figuren der Rosenkreuzer” (1785) Altona V3. Bron: Wikimedia Commons)

                                                                                                                       

Volgens Empedocles9 bestond de wereld uit vier elementen (of wortels): vuur, water, aarde en lucht. Daarnaast benoemde Empedocles nog twee, op de elementen inwerkende, krachten:

-  de haat, die chaos, verderf en verdriet met zich meebrengt en

-  de liefde die zorgt voor vrede en harmonie.

Het bijeenbrengen van de elementen door ‘Liefde’ leidde tot het ontstaan van de levende wezens. Het sterven was de door ‘Haat’ veroorzaakte scheiding.

Quinta Essentia; kwintessens

Aristoteles (384 v.Chr. – 322 v.Chr.) voegde later aan die vier elementen een vijfde element toe dat hij de ‘kwintessens’ noemde (Latijn: quinta essentia). Hij meende dat de kwintessens moest bestaan en dat die de eerder genoemde vier elementen zou omvatten.
Kwintessens zou dan het spirituele element van ‘de wereldgeest’ of ‘ziel’ zijn.

De grafische voorstelling van de kwintessens is het pentagram.
Daarbij moet opgemerkt worden dat het pentagram ook ‘de volmaakte mens’ voor stelt.

    

Het vijf elementen pentagram             De perfecte mens als pentagram

 

Rechts ziet u een Grieks kruis met rozen.

De Hebreeuwse lettercombinatie יהוה (jod-hee- vav-hee (JHWH of JHVH)) is in de Hebreeuwse Bijbel de Naam van God (linksom lezen).
In het centrum het pentagram.

(Frans Rozenkruis van de ‘Ordre Kabbalistique de la Rose-Croix’. Bron: Wikimedia Commons)

 

Het kruis als symbool

Een liggend kruis betekent o.a. de kruising van twee wegen.

                   

Een liggend kruis betekent o.a. de kruising van twee wegen. Een staand kruis is de verbinding van hemel (verticale lijn) en aarde (horizontale lijn). Als zodanig is het Christelijke (Latijnse) kruis te beschouwen als de verbinding tussen de hemelse vader (God) en de aardse moeder (Maria). Bij een crucifix wordt dat nog eens extra benadrukt door de Christus als God- mens aan dat kruis te bevestigen.

hierboven: Salvador Dali, Christus van St. Jan van het kruis, 1951, Metropolitan museum, New York. Bron: en. Wikipedia.org).

De roos als symbool

De roos is een dubbelzinnig symbool. Enerzijds betekent het hemelse (goddelijke) perfectie, anderzijds is het een symbool voor aardse (menselijke) hartstocht. De roos is symbolisch de bloem van Venus, het bloed van Adonis en de wonden van Christus.

De liefde wordt gesymboliseerd door de rode roos.
Bij begrafenissen duidt de roos op eeuwig leven, eeuwige lente en op wederopstanding.11 In de Hebreeuwse symboliek (de Joodse kabbalah) is het centrum van de roos de zon en de bloembladen zijn de oneindige, maar harmonieuze verscheidenheid in de natuur.
De roos komt voort uit de levensboom.

In het Westen nemen de roos en de lelie de positie in van de lotus in het Oosten en de symboliek van de mystiek roos is in hoge mate vergelijkbaar met die van de lotus.

De roos als alchemistisch symbool

In de alchemie is de rode roos het symbool voor het bereiken van het laatste stadium: de perfectie, de volmaaktheid. Hét symbool voor het doel van het alchemistische werk.

                                        

Anatomia auri, 1628 Bazel

Roos en levenselixer                                               De rode roos, de rode drank, het levenselixer
Johan Daniel Mylius (ca. 1583-1642)                      Georges Aurach, de Strasbourg  

                                                                        Praetiosissimum Donum Dei, 1415

                

De rode roos symboliseert de perfecte rode steen (de steen der wijzen) of het (levens-)elixer dat pas verkregen kan worden na een geslaagde, laatste alchemistische fase, ‘rubedo’ genaamd.

De steen der wijzen heeft de kracht om onedele metalen in puur goud te veranderen en de aardse mens te transmuteren in een verlicht filosoof.

Links: Hieronymus Reusner, Flores sapientiae
(bloemen der wijsheid), Pandora, 1582

 

Volgens Cooper representeren de rode en witte roos samen de vereniging van vuur en water, de vereniging van tegendelen.

De blauwe roos is het onbereikbare, het onmogelijke.

De roos is wijsheid en het rosarium (de rozentuin) is het (alchemistische) werk.
De roos betekent ook ‘wedergeboorte van het spirituele na de dood van het tijdelijke.’

Het rozekruis als Christelijk symbool.

Voor de vroege Christenen symboliseerde de rode roos de vijf wonden van Christus.17 Het rozenkruis moet worden opgevat als het beeld van Christus.

                                              

 

De vijf kruiswonden van Christus                      De vijf rode blaadjes van de roos komen overeen met Christus de vijf kruiswonden van Christus ( de perfecte mens; God-mens)

 

 

Het, in het midden met een krans van rozen omwonden, kruis is niet het beeld van de gestorven maar het beeld van de opgestane Christus. De rozen zijn het symbool van het nieuwe leven, de overwinning op de dood.

 

Men kan ook zeggen: het Rozenkruis is het symbool van de transformatie; door het lijden (het kruis) komt de mens van een lager naar een hoger bewustzijn.

Het rozekruis als spiritueel-alchemistisch symbool

Diegene die de vier elementen in volkomen harmonie in zichzelf én in de wereld weet te bewerkstelligen heeft de quintessens van ons bestaan begrepen.

Het rozenkruis bij de rozenkruisers

Het rozen-kruis is de mystieke roos als wiel en kruis; de roos is het goddelijke licht van het universum en het kruis de tijdelijke wereld van lijden en offer.
De roos groeit aan de levensboom en dat houdt regeneratie en wederopstanding in.
De roos is het centrum van het kruis in het viertal van de elementen en het punt van eenheid.

 

INRI

De afkorting ‘INRI’ betekent in de alchemie: Igne Natura Renovatur Integra (‘Alles in de natuur zal vernieuwd worden door het vuur”) en het alchemistisch symbool dat daarbij past voor wederopstanding is de vogel feniks (phoenix).

In de christelijk symboliek is ‘INRI’ de afkorting van het Latijnse Iesus Nazarenus, Rex Iudaeorum (‘Jezus van Nazareth, Koning der Joden’), de man die na zijn kruisdood opgestaan is.

Jezus, de man die zijn bloed vergoten heeft - uit liefde - voor de mensheid. Het christelijk symbool dat daar bij past is de pelikaanvogel (omdat de pelikaan, als hij jongen, heeft een bloedrode vlek op zijn borst heeft dacht men in het verleden dat de pelikaan zijn jongen met bloed voedde).

De symboliek van het rozenkruis kan daarom zowel met symboliek uit de alchemie, die op de Griekse natuurfilosofie is gebaseerd, verklaard worden alsook met symboliek uit de bijbel (meer specifiek: de christelijke symboliek).

Conclusie met betrekking tot de oorsprong van de naam Rozenkruis

  1. De alchemie, die op de Griekse natuurfilosofie gebaseerd is, is de eerste mogelijke bron van het rozenkruis-symbool.

  2. De christelijke symboliek is de tweede mogelijke bron.

  3. Als laatste het wapenschild met daarop vier rozen en twee stokken van de familie Andreae.

Wellicht is de mooiste verklaring dat alle drie ‘waar’ kunnen zijn en dat deze meervoudige symboliek achter het rozenkruis steekt.

Een nabrander: de oorsprong van de naam ‘Christiaan’

Christiaan is een afleiding van het Latijnse Christianus. De naam betekent christen.
In het Bijbelboek Handelingen van de Apostelen 11,26 wordt het woord christen voor het eerst gebruikt: “Het was in Antiochië dat de leerlingen christenen werden genoemd.”
Christus betekent: de gezalfde.

 

 

Salvado Dali, Kruisiging (Corpus Hypercubus), 1954, Metropolitan Museum of Art, New York (Bron: en.wikipedia.org)