Artikelindex

Wat onmiddellijk opvalt is, dat Van Kempen er helemaal geen aandacht aan besteedt waaromBach centraal staat binnen een gelijkzijdige driehoek. Heeft die gelijkzijdige driehoek een diepere betekenis?

Ik ga met u naar een café-restaurant in Trier, naast het Simeonstift. In het plafond van één van de zalen viel mij deze stucversiering op. Hier wordt de gelijkzijdige driehoek omgeven door een wolkige krans, terwijl uit de gelijkzijdige driehoek stralen schieten. Ik neem aan dat u onmiddellijk associaties krijgt met iets ‘hemels’. We zien dat daarin ook nog vaak een oog staat afgebeeld.

Nog een voorbeeld: het zegel van een Franse vrijmetselaarsloge in Versailles. Binnen de gelijkzijdige driehoek zien we een handdruk weergegeven.

Drie totaal verschillende symbolische voorstellingen van de gelijkzijdige driehoek die totaal verschillende emoties zullen oproepen bij verschillende doelgroepen: musici, katholieken en vrijmetselaars. Binnenelke doelgroep kan er communicatiezijn in strikte zin(men begrijpt elkaar) maar tussen de groepen onderling ligt het heel wat gecompliceerder en kan het uitmonden in vooroordeel of vijandigheid.

Wat betekent nou die gelijkzijdige driehoek? Daarvoor moeten we terug naar de Griekse filosoof Plato.

Ik ga met u naar de beroemde schildering van Rafaël in het Vaticaan, ‘De school van Athene’. Plato draagt hier onder de arm zijn dialoog Timaeus. Daarin beschrijft Plato het ontstaan van de kosmos en hij noemt niet de Griekse oppergod Zeus als schepper, maar hij noemt die scheppende kracht “de demiurg” – een Grieks woord dat “handwerksman, vakman” betekent. En deze handwerksman bouwt volgens Plato de kosmos en de wereld volgens geometrische principes, hij is dus “bouwmeester”. Overal in de schepping is volgens Plato de wetmatigheid van de geometrie waar te nemen, en wel in vijf regelmatige veelvlakken, de zgn. Platonische lichamen.Het zijn het viervlak, zesvlak, achtvlak en twintigvlak die in verband staan met de elementen vuur, aarde, lucht en water. Als vijfde ‘lichaam’ wordt het twaalfvlak (de dodecaëder met zijn twaalf veelhoeken) in verband gebracht met het heelal. Volgens Plato is in elk van die vijf regelmatige veelvlakken juist de gelijkzijdige driehoekhet bouwelement en die is voor hem de schoonste uitdrukking van de goddelijke scheppingskracht: “Wij nu, zeg ik, beschouwen onder al die vele driehoeken déze éne – over de andere stappen we heen – als de schoonste: nl. die waaruit, als men er twee van neemt, als derde de gelijkzijdige driehoek is samengesteld. Waarom? Dat zou een vrij lang betoog vragen.” Plato’s gelijkzijdige driehoek is: het constituerende element dat de ‘handwerksman’ toepast om de kosmos te creëren.

Deze visie van Plato vindt een vervolg, de hele oudheid door tot in de bouwkunde van de Renaissance, in de zgn. gewijde/sacrale geometrie. Ik laat eerst een tekst uit de 5eeeuw na Chr. zien, ruim achthonderd jaar na Plato.

Nonnus (een Griekse dichter uit de 5eeeuw n.Chr.) voert een astronoom ten tonele:

“Op zijn tafelvlak had hij zwart stof gestrooid als schrijfondergrond en hij beschreef net met een ijzeren passer een cirkel, en daarin een vierkant waarvoor hij heldere as gebruikte; en bovendien tekende hij in het vierkant een gelijkzijdige driehoek.”

In de iconografie van de Griekse Orthodoxie vinden we die sacrale geometrie terug. Dan komen in West-Europa de Middeleeuwen en daarna de Renaissance: perioden die helemaal de invloed van Plato en het Neoplatonisme ondergaan. In de kathedraalbouw, in de spirituele alchemie, overal is de gewijde geometrie te herkennen.

In de christelijke visie wordt de gelijkzijdige driehoek geïnterpreteerd als symbool voor de Drie-eenheid. Door die interpretatie zien we dus ook hier weer dat een objectief geometrisch teken een uiteenlopende symboolwaarde kan ontwikkelen en dat hierover uitsluitend in strikte zin kan worden gecommuniceerd door ‘gelijkgestemden’ / ‘gelovigen’.

Maar niet alleen de gelijkzijdige driehoek geeft aanleiding tot verschillende interpretaties, van Bach tot Katholieken en Vrijmetselaren. En hoe zit het dan wanneer er een oog binnenin wordt afgebeeld?

Laat ik beginnen met het symbool van een oog. De oude Grieken en Romeinen kenden de beeldspraak van ‘het oog der Gerechtigheid’. Ik geef hiervan enkele voorbeelden.

- in de Elektravan Euripides, v.771: O goden en Recht dat alles ziet, u bent eindelijk gekomen!

- een fragment van de komediedichter Menander (4eeeuw v.Chr.):Het is het oog der Gerechtigheid dat alles ziet.

- de Romeinse schrijver Gellius (2eeeuw n.Chr.): Chrysippus schilderde het gelaat en de ogen der Gerechtigheid en haar gelaatsuitdrukking in strenge, eerbiedwaardige en kleurrijke bewoordingen.

- de geschiedschrijver Ammianus Marcellinus (4eeeuw n.Chr.): omdat het eeuwige oog der Gerechtigheid waakte,en: het oog der Gerechtigheid waakte als voortdurende rechter en wreker.

Moeten we dus het oog in die gelijkzijdige driehoek interpreteren als het oog der Gerechtigheid? Dus als het oog van een Alziende, Wrekende en Rechtsprekende God? Laten we weer naar Plato gaan als hij het heeft over kosmos: ”Het is moeilijk om de maker en de vader van dit Al te vinden, en als men hem gevonden heeft, aan allen mee te delen”.

Het is Plato geweest die als eerste die het ‘zien’ heeft ingebracht in zijn filosofie, en wel in zijn ‘Ideeën- (d.i. Vormen-)leer’: al het zintuiglijk waarneembare in deze wereld heeft zijn ‘oervorm’ in een wereld die onze zintuigelijke wereld overstijgt. Deze Vormenwereld is volgens Plato slechts ‘schouwbaar’, ‘zichtbaar’ in de door filosofie geschoolde geest, het is eeninnerlijk ‘zien’ dat uitstijgt boven het fysisch waarneembare. Dit innerlijke zien wordt door Plato het innerlijke oog genoemd, en door filosofische scholing kan de filosoof zicht krijgen op het waarlijk Zijnde, op het “overstijgende/ goddelijke”. Daarbij komt de beeldspraak van het innerlijke, schouwende oog veelvuldig voor. Zo gebruikt Plato in De Staathet beeld van het oog van de ziel minstens 5 keer. De mens kan, door het inschakelen van zijn schouwende geestesoog een waarlijk inzicht verkrijgen in datgene wat deze materiële wereld overstijgt.