Artikelindex

Rede van Henk Schoonhoven - Uitgesproken op het symposium in Groningen 

 

foto:  jippes

Dames en Heren,

Wij leven in een wereld die bol staat van tekens, verwijzingen, symbolen, pictogrammen, ideogrammen. En wij leren die te interpreteren. We krijgen voorschriften hóe wij die moeten interpreteren. Bijvoorbeeld verkeersonderwijs op de basisschool, verkeersexamen voor ons rijbewijs. Alles gebaseerd op vast omschreven interpretaties: verbodsborden, gebodsborden enzovoort. Daarbij gaat het niet om ons gevoel, maar om ons verstand.

Maar er zijn ook situaties denkbaar waarin een teken een gevoelswaardekan oproepen – een gevoelswaarde die niet per se voor iedereen dezelfde lading heeft. Neem bijvoorbeeld de volgende situatie. In een ziekenhuiskamer liggen twee patiënten. De een weet dat hij vandaag gezond en wel ontslagen zal worden, de ander moet nog blijven en afwachten of verdere behandeling nog zinvol is.

Vanuit hun bed hebben ze beiden zicht op het groene pictogram “uitgang”. De patiënt die straks als genezen weg mag, beleeft die uitgang als een verwijzing dat hij straks gezond naar huis gaat. De ernstig zieke patiënt vraagt zich bij tijd en wijle af hoe hij die “uitgang” zal beleven: genezen of als overledene. Hier kan het eenvoudige pictogram “uitgang” een meerduidige beleving opwekken. Hier gaat dan de verstandelijkeuitleg van een objectief teken gepaard met een emotionele associatie. Het gaat voor de betrokkenen over naar de geladenheid van een symbool.

Maar voordat we verder gaan op ons onderwerp van vanmiddag wil ik eerst met u dat moeilijke woord ‘symbool’ toelichten. Dat komt van de oude Grieken en luidt eigenlijksumbolon.

Sum (sym)betekent ‘samen’ en bolonkomt van een werkwoord balloodat o.a. betekent ‘neerleggen’. Sumballoobetekent ‘samenbrengen/samenvoegen’, en een sumbolonbetekent dus een ‘samenvoegsel’.Wat voeg je nou samen zodat iets een symbool wordt? We gaan weer even naar de oude Grieken. Wanneer betrekkelijk vreemden elkaar bezochten en men nietzeker wist of er vanouds een band was, bestond er vaak het volgende gebruik: ooit was een potscherf doormidden gebroken, iemand had het ene stuk meegenomen en de ander het andere stuk. Kwam je zelf (of een van je familieleden) later ooit bij elkaar, dan kon je de stukken aan elkaar leggen als bewijs dat er vanouds een band bestond. Het startte dus puur op het stoffelijke vlak maar bevestigde een ‘onstoffelijke’ relatie. Van hieruit ontwikkelt zich een bizondere betekenis, en een mooie definitie van Carl Gustav Jung is: 

“Een symbool is in de volle zin van het woord: een samengevoegd zijn van het psychische respectievelijk spirituele met het natuurgebonden-stoffelijke”. 

We gaan naar het symbool als subjectieve ervaring van een objectief teken, en wel: de Europese vlag. Ik citeer uit Wikipedia

“De cirkel is onder andere het symbool van de eenheid en gelijkheid. Het aantal van twaalf sterren heeft geen relatie met het aantal lidstaten van de Raad van Europa of de Europese Unie. Volgens de officiële EU verklaring symboliseren de sterren de idealen van eenheid, solidariteit en harmonie tussen de volkeren van Europa. De sterren zelf hebben de vorm van een pentagram, een mathematisch volmaakte sterveelhoek.” 

Tot zover ditcitaat. En dan komt het: 

“Hoewel niet officieel dichten sommigen de vlag een katholieke betekenis toe: de twaalf sterren en het blauw van de achtergrond verwijzen volgens hen namelijk ook naar de Maagd Maria want in het boek Openbaring van Johannes verschijnt ze met een kroon van twaalf sterren.

Een van de ontwerpers van de vlag, Arsène Heitz uit Straatsburg, was inderdaad bijzonder gelovig. In 1989, een jaar voor zijn dood, onthulde Heitz in L’Osservatore Romano de herkomst van zijn inspiratie: de Maria-verschijningen in Rue du Bac in Parijs”. 

We zien hier dus al meteen hoe een objectieve voorstelling een emotionele, zelfs religieuze lading voor iemand kan krijgen. Het wordt dan voor de betrokkene een symbool, ‘iets wat ernaast wordt gelegd’. Daarom kan het verhelderend zijn als je zo af en toe voor jezelf een ander woord bedenkt en in plaats van ‘symbool’ ook het woord ‘samenlegsel’ gebruikt. 

Veel symbolen maken zo naast een vast omschreven betekenisook een persoonlijke belevingmogelijk. Religieuze ‘samenlegsels’ zijn daar natuurlijk bij uitstek een voorbeeld van: het dragen van een kruisje bijvoorbeeld. Maar ook de tegenwoordig zo populaire tattoo kan uitdrukking zijn van een persoonlijke gevoelswereld: wat een vlinder, een draak, een bloem etc. betekent, kan alleen ten diepste worden gevoeld door de drager ervan. ‘Samenlegsels’ kunnen de uitdrukking zijn van een innerlijke wereld, en we zouden in gesprek moeten gaan met degene die zich vereenzelvigt met zo ‘n afbeelding om er achter te komen wat hem of haar beweegt. Door dit te vragen willen we in gesprek, in contact komen, er over communiceren. Ook weer zo’n woord dat we even moeten bekijken.

In communicerenzit het Latijnse woord communis, dat ‘gemeenschappelijk’ betekent. Het is belangrijk te onderstrepen dat de grondbetekenis van communicatiedus wijst op het iets gemeenschappelijks hebbenen niet op het uitwisselen van gedachten en meningen (die soms ook nog tegengesteld kunnen zijn). Bijvoorbeeld om terug te komen op de ziekenhuiskamer: beide patiënten kunnen inderdaad overeenstemmen in hun waarneming van het pictogram ‘uitgang’ als zijnde de stoffelijke deur, maar ze verschillen wat hun psychische interpretatie betreft en communiceren daarover dus niet in strikt symbolische zin. Dat brengt ons meteen bij de vraag waarom een symbool bij verschillende mensen verschillende emoties kan oproepen. Deze meerduidigheid blijkt bijvoorbeeld uit het symbool van de swastika. 

Het is een oeroud symbool dat uiteraard een uiterst negatieve associatie heeft gekregen. Toch draagt het in oorsprong een positieve lading en daarvoor moeten we naar de herkomst van dit Oud-Indische Sanskrietwoord. De betekenis van het woord ‘swastika’ is: ‘teken van welzijn’. Als u op internet kijkt, vindt u hiervan uitvoerige beschrijvingen en interpretaties – en ook allerlei beschouwingen over al of niet rechtsdraaiend, linksdraaiend, met of zonder haken etc. Je zou dat ‘sub-interpretaties’ kunnen noemen, want de grondbetekenis blijft dezelfde: ‘teken van welzijn’. Vooral dit symbool maakt duidelijk dat symbolen binnen een groepeen emotionele lading teweeg kunnen brengen,  en dat het soms een enorme psychische energie tot uitbarsting kan brengen – ten goede maar ook ten kwade. Het is dus van belang zich goed op de hoogte te stellen van wat de eigenlijke interpretatie is van het symbool waarvan de groepzich bedient. In elk geval kun je stellen dat voor een bepaalde groep dit symbool de hechtheid van die groep tot uitdrukking brengt.

Een ander voorbeeld: het christelijke kruis: “Een teken voor lijden, verzoening, verlossing”. Maar dit teken van verzoeningkan ook worden ingezet voor bestrijdingen strijd.

Een ander recent voorbeeld uit Griekenland, waar antisemitisme al dan niet verholen, nog steeds aanwezig is. Ik citeer uit het boek van de NRC-correspondent en Griekenlandkenner Frans van Hasselt (Frans van Hasselt, Beladen erfgoed. Het Griekenland van voor de crisis, Groningen-Amstelveen 2018, p. 170-1).

“Vooral in kerkelijke gelederen verkondigen hardliners de wonderlijke doctrine dat de joden het bij hun streven naar de wereldheerschappij speciaal op Griekenland en de orthodoxie, het ware geloof, hebben gemunt. Dit idee neemt soms pathologische dimensies aan. Zo werd er door een non die een tijdlang op televisie verscheen, kritiek geuit op de groeiende hoeveelheid palmbomen in het straatbeeld. Het zou een joodse samenzwering zijn, het was immers een joods symbool. Inderdaad werd het palmboompje naast een borstbeeld van Melina Mercouri op voorstel van een parlementariër door een olijfboompje vervangen.”

Tot zover Frans van Hasselt. Dit laatste voorbeeld, de palmboom die moet wijken voor de olijfboom, is (hoe treurig de argumentatie van de non ook is) toch ook vermakelijk. Want in de christelijke iconografie is de palmboom een symbool voor het paradijs! Dat wist de non dus blijkbaar niet…

Wat geeft toch aan een symbool zo’n enorme potentie? Zo’n geweldige (en soms zelfs gewelddadige) ideologische gedrevenheid? Blijkbaar berust ideologische gedrevenheid op een emotioneel, psychisch, draagvlak.

Als er nu één ding duidelijk is, is het wel dat een symbool niet één enkele interpretatie toelaat maar dat er meerdere invullingen mogelijk zijn al naargelang de groep waarbinnen het functioneert.Om dit verder te illustreren ga ik naar een ander symbool dat veel misverstand oproept: de gelijkzijdige driehoek. 

In de Allgemeine Musikalische Zeitungvan 1799 verscheen een opmerkelijke afbeelding: Bach als zon der componisten. De Duitse wetenschapper Suzanne van Kempen schrijft hierover:

 “Bach als centrum, omgeven door andere destijds belangrijke musici. Bach werd dus als centrum en uitgangspunt ervaren, wiens invloed zich over de verschillende muzikale perioden heen tot op heden doet voelen.”